U bent hier: Home Abcoude Oud & Wijs

Oud&Wijs

Oud & Wijs
Jubileum uitgave mei  2012

Beste lezer,

Deze maand begint altijd met twee belangrijke dagen: 4 en 5 mei. Wist u dat Nederland het enige Europese land is dat de combinatie kent van ‘ingetogen herdenken en uitbundig vieren’ op twee achtereenvolgende dagen? “4 en 5 mei zitten in ons DNA, en dat moet vooral zo blijven”, zei premier Rutte tijdens de presentatie van het boek Breekbare dagen. In dit werk werden de zogeheten 4 en 5 mei lezingen van de afgelopen 25 jaar gebundeld. Ter gelegenheid van het vijfentwintigjarig bestaan van het Nationaal Comité 4 en 5 mei werd het eerste exemplaar van Breekbare dagen uitgereikt aan koningin Beatrix. Want zij als geen ander vormt de constante factor bij het herdenken en vieren op deze dagen.

Wat de boodschap is van de 4 en 5 mei lezingen? James Kennedy, hoogleraar Nederlandse geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en tevens Trouw columnist (hij groeide op in Orange City, Iowa, met Amerikaans-Nederlandse ouders), schreef een inleidend essay voor dit boek. Enkele delen daarvan publiceren we hier. Ze stonden in Trouw van 24 maart jl.

Op zoek naar een nationaal verhaal.
In Nederland vormen 4 en 5 mei jaarlijks een ongebruikelijke en aansprekende combinatie van herdenkingen en festiviteiten. Elders worden dood en overwinning meestal op dezelfde dag herdacht of juist op twee verschillende momenten in de jaarkalender. Zo herdenken Amerikanen alle gevallenen eind mei op Memorial Day, om pas later, begin juli, hun Independence Day te vieren. Maar in Nederland denken we op 4 en 5 mei vooral terug aan één en dezelfde oorlog, de Tweede Wereldoorlog.

Net als in de meeste andere landen was het in 1945 niet meteen duidelijk hoe de oorlog herdacht moest worden. Het was soms zoeken naar praktijken die het publiek blijvend zouden aanspreken. De herdenking op 4 mei bleek een redelijk stevig fundament te hebben. De ceremonie van die dag is indrukwekkend, vooral door de stilte die neerdaalt als zoveel mensen bij elkaar de doden herdenken. Niet alleen op de Dam, maar in honderden gemeenten door heel het land.

De viering op 5 mei was veel meer een zoektocht. De vraag of deze dag een vrije dag zou moeten zijn bleek controversieel. Ook de invulling veranderde. Pas met de Bevrijdingsfestivals is een herkenbaar en door de bevolking breed gedragen programma ontstaan. Tegenwoordig wordt deze nationale feestdag individueel gevierd. Zo van iedereen doet waar hij of zij zin in heeft.

Beide dagen vormen – hoe je het ook wendt of keert – momenten van identificatie met de Nederlandse natie. Tegelijk is het nationale bewustzijn, in tegenstelling tot andere landen, juist vrij zwak ontwikkeld; er zijn weinig gemeenschappelijke symbolen, woorden of teksten die de natie bijeenhouden. Er bestaat ook weinig publieke discussie over wat het betekent om Nederlander te zijn, terwijl gedachtewisselingen over identiteit snel verzanden in niet erg constructieve, emotionele en polariserende debatten. Daarom valt het moeilijk om de herdenking van de Tweede Wereldoorlog te verbinden aan een meeslepend nationaal verhaal over de ontwikkelingslijn van de Nederlandse geschiedenis.

In de jaren kort na de oorlog was het een verhaal van het kleine landje dat zijn hoofd niet wilde buigen voor tirannie, en dat uit elke oorlog sterker en vrijheidslievender tevoorschijn kwam. Maar dat verhaal bleek na verloop van tijd onhoudbaar door het knagend besef dat het land morele tekortkomingen had, vooral zichtbaar in de houding tegenover de Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Daarom werd het eerste verhaal vervangen door een tweede verhaal, met accenten op slachtoffers in plaats van helden.

Een andere uitdaging voor 4 en 5 mei is de diepgevoelde kloof tussen de afschrikwekkende gebeurtenissen tijden de Tweede Wereldoorlog en het vredige, welvarende Nederland van na de oorlog. Tegenwoordig echter lijkt de strijd van de Tweede Wereldoorlog ver van ons af te staan – hoe belangrijk het ook gevonden wordt om de oorlog en zijn erfenis te herdenken.

Dus wat is voor Nederlanders nu eigenlijk de essentie van 4 en 5 mei?

De lezingen gewijd aan 4 mei verbinden de oorlog met onze tijd door stil te staan bij de gedeelde menselijke natuur, door de kwetsbaarheid van ons bestaan te benadrukken en door de hoop uit te spreken dat het goede zal winnen van het kwade. Je ziet dit thema het krachtigst als de sprekers benadrukken dat het kwaad niet zat in de Nazi’s of de militante Japanners an sich, maar in de zelfvernietigende tendens tot geweld en onderdrukking die op mysterieuze wijze aanwezig lijkt te zijn in elk mens. Voorts wordt er weinig gesproken over morele of politieke vooruitgang. Eerder is er sprake van een impliciete of expliciete verwerping van de notie dat we ons kunnen troosten met de gedachte dat alles nu veel beter is dan toen. Dit vereist van ons alertheid, opdat wij niet vergeten wat is geschied. Door de stemmen en gezichten van slachtoffers in herinnering te brengen worden we aangesproken op onze medemenselijkheid. Door verhalen te delen voelen we ons solidair met hen die de ontberingen van de Tweede Wereldoorlog hebben moeten doorstaan – en met andere slachtoffers van oorlogen elders in de wereld.  

De 5 mei lezingen worden sinds 1998 jaarlijks gehouden door ervaren politici en bewindslieden. Deze lezingen wijken in toon en inhoud af van de herdenkingslezingen. Sprekers zijn vooral bezig met het uitstippelen van een koers, hun lezingen hebben een opener, toekomstgerichter karakter. Er zijn twee centrale thema’s te onderscheiden: de noodzaak van een internationale economische solidariteit en het verantwoord gebruik van vrijheid. Hier wordt tegenwicht geboden aan de soms oppervlakkige en egoïstische vrijheidsbeleving van de huidige tijd.

Tegelijkertijd wijzen de lezingen duidelijk op de morele verplichtingen die Nederland heeft ten aanzien van de wereld en de mensheid. Zo roepen ze onder meer op tot moed om te demonstreren tegen onrecht, de bereidheid om je dienstbaar op te stellen en de durf om internationaal leiderschap te tonen. In dit opzicht vormen de lezingen van 5 mei tegenwoordig voor politieke leiders een van de belangrijkste podia om hun visie op de plaats van Nederland in de wereld te articuleren. En kunnen zij zo een belangrijke bron van inspiratie vormen.

Maar is het meer dan schitterende retoriek? Landt de boodschap? Wie luistert eigenlijk? Deze vragen over de lezingen doen ons beseffen dat 4 en 5 mei als nationale dagen nog niet af zijn. Telkens weer moet er worden bijgesteld om aansluiting te blijven houden bij de veranderende context waarin we leven. Een ding lijkt duidelijk, zolang Nederland blijft worstelen om zich te positioneren in een soms onherbergzame wereld, kunnen de morele en intellectuele reflecties op en rond 4 en 5 mei helpen om de weg te wijzen.

Met vriendelijke groeten van de redactie.

De jubileumbrief van afgelopen april

We kijken even terug op ons jubileum van vorige maand. Om de 120ste Oud & Wijs bijzonder te maken, hebben we er een Paasei bijgedaan. We vonden een sponsor (PurPerhart) om de extra kosten te dekken, en met wat plakband begonnen we de eitjes vast te maken. Dat ging allemaal goed - maar bij het rondbrengen ontdekten we al snel dat de touwtjes van de eieren door elkaar gingen, het plakband los liet en vele brievenbussen te klein waren voor onze Paaseieren…

De bezorgers hebben deze problemen op eigen manier opgelost. Soms konden ze met een beetje hard duwen het ei toch door de brievenbus krijgen. Ach, een deukje hier en daar, dat mag toch wel. Anderen hebben aangebeld om de brief en het ei persoonlijk te overhandigen; hierop kwamen vaak enthousiaste reacties. En als er een open tuin was, vonden de brief en het ei - als niemand thuis was - een plek van bestemming op het tuinpad of het bankje naast de achterdeur. En een van de bezorgers had keurig de brief naar binnen gedaan, met het eitje hangend als een vlaggetje aan de voorkant van de deur. Als het wel lukte om het ei door de brievenbus te krijgen, hoorden bezorgers af en toe een knalletje als het ei de vloer raakte. Ach, een deukje hier en daar, dat mag toch wel.

Achteraf gezien was onze actie misschien een beetje te creatief. Maar u kreeg in elk geval stukjes chocolade.  En ach, we krijgen allemáál wel eens een deukje in het leven. 

Je kunt pas nieuwe
gebieden ontdekken
door de kust lange
tijd uit het oog te verliezen.

André Gide

• Overige activiteiten van Stichting Typmaan kunt u lezen op www.stichtingtympaan.nl

Met vriendelijke groeten van de redactie.
Oud & Wijs medewerkers
Julie Duijker, Margriet Prinz en Joost Timmermans
Redactieadres: Blomswaard 8, 1391 VC Abcoude
Email: julie.duijker@planet.nl